Bài 2: Các xu hướng của Sở hữu trí tuệ đã qua năm 2025
Xu hướng tại Việt Nam: Cải cách Pháp lý và Thương mại hóa
Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong hệ thống pháp luật SHTT của Việt Nam với các sửa đổi mang tính “cởi trói” cho tài sản trí tuệ.
Xem lại phần 1: các xu hướng của SHTT 2025 trên thế giới
1. Các xu hướng chính liên quan lĩnh vực IP tại Việt nam 2025:
- Chuyển dịch sang “Tài sản hóa” và “Thương mại hóa”:
- Đây là xu hướng lớn nhất. Luật sửa đổi (thông qua cuối 2025) nhấn mạnh việc
định giá tài sản trí tuệ. SHTT không còn chỉ là tờ giấy chứng nhận
treo tường mà trở thành tài sản thực sự có thể định giá, dùng để góp vốn, thế chấp
vay ngân hàng hoặc mua bán sáp nhập (M&A).
- Đây là xu hướng lớn nhất. Luật sửa đổi (thông qua cuối 2025) nhấn mạnh việc
- Cơ chế cho AI và Dữ liệu:
- Việt Nam đang bắt đầu xây dựng khung pháp lý cho phép sử dụng dữ liệu công khai
hợp pháp để huấn luyện AI (với các điều kiện nhất định), nhằm cân bằng giữa bảo vệ
quyền tác giả và thúc đẩy ngành công nghiệp AI trong nước.
- Việt Nam đang bắt đầu xây dựng khung pháp lý cho phép sử dụng dữ liệu công khai
- Đơn giản hóa thủ tục hành chính:
- Nỗ lực giảm tình trạng đơn đăng ký bị tồn đọng (backlog) tại Cục Sở hữu trí tuệ
thông qua việc đẩy mạnh chuyển đổi số và đơn giản hóa quy trình thẩm định.
- Nỗ lực giảm tình trạng đơn đăng ký bị tồn đọng (backlog) tại Cục Sở hữu trí tuệ
Bảng Tóm tắt Tác động đến Doanh nghiệp
| Lĩnh vực | Xu hướng chính 2025 | Hành động khuyến nghị cho doanh nghiệp |
| Công nghệ (AI/Phần mềm) | Tranh chấp dữ liệu huấn luyện, mã nguồn. | Cần rà soát kỹ nguồn gốc dữ liệu đầu vào. Đăng ký bản quyền phần mềm sớm. |
| Sản xuất/Thương mại | Sáng chế xanh & Kiểu dáng số. | Ưu tiên đăng ký kiểu dáng cho cả giao diện app/web. Đầu tư vào R&D xanh. |
| Tài chính/Đầu tư | Tài sản hóa quyền SHTT. | Thực hiện kiểm toán tài sản SHTT (IP Audit) để định giá và đưa vào bảng cân đối kế toán. |
| Thương hiệu | Bảo vệ thương hiệu trên môi trường số. | Theo dõi và xử lý vi phạm thương hiệu trên các sàn TMĐT và mạng xã hội bằng công cụ tự động. |
2. Các bước cần làm với doanh nghiệp dựa trên xu hướng trên.
1. Checklist Rà soát Tài sản Sở hữu trí tuệ (IP Audit)
Đừng chờ đến khi bị kiện mới kiểm tra. Hãy dùng bảng danh mục này để “khám sức khỏe” pháp lý cho doanh nghiệp bạn. Tại Việt Nam, nguyên tắc vàng là “First-to-file” (Nộp đơn đầu tiên) – ai nộp trước, người đó thắng.
| Loại tài sản | Hạng mục cần kiểm tra | Câu hỏi trọng yếu (“Có” là An toàn) | Hành động ưu tiên |
| Nhãn hiệu (Trademark) | – Tên công ty/Tên thương hiệu
– Logo (Hình ảnh) – Slogan (Khẩu hiệu) – Tên miền (Domain) |
– Bạn đã nộp đơn đăng ký cho tất cả các nhóm ngành (Class) mình kinh doanh chưa?
– Tên miền .vn và .com có trùng khớp chủ sở hữu không? |
Tra cứu và nộp đơn bổ sung ngay nếu mở rộng dòng sản phẩm mới. |
| Bản quyền (Copyright) | – Mã nguồn phần mềm (Source code)
– Tài liệu marketing/Website – Bao bì sản phẩm – Bản vẽ thiết kế |
– Hợp đồng với nhân viên/Freelancer có điều khoản ghi rõ “Công ty sở hữu toàn bộ bản quyền” chưa?
– Bạn có lưu file gốc (PSD, AI, Raw Code) không? |
Rà soát lại hợp đồng lao động và hợp đồng thuê ngoài (Outsourcing). |
| Kiểu dáng & Sáng chế | – Kiểu dáng sản phẩm vật lý
– Giải pháp kỹ thuật/Quy trình công nghệ |
– Sản phẩm này có phải là mới hoàn toàn trên thế giới trước khi bạn công bố không?
– Bạn đã nộp đơn trước khi tung ra thị trường chưa? |
Nếu đã lỡ bán ra thị trường quá 6–12 tháng mà chưa đăng ký, bạn có thể đã mất quyền bảo hộ. |
| Bí mật kinh doanh | – Danh sách khách hàng
– Công thức/Quy trình nội bộ – Chiến lược giá |
– Công ty có quy định bảo mật và yêu cầu nhân viên ký NDA (Thỏa thuận không tiết lộ) không?
– Dữ liệu có được phân quyền truy cập không? |
Ký NDA bổ sung và thiết lập phân quyền dữ liệu số. |
2. AI và Bản quyền tại Việt Nam: Những Quy định Mới cần hiểu rõ
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (có hiệu lực từ 2023 và các nghị định hướng dẫn chi tiết đến 2025) có những điểm cốt lõi sau về AI mà bạn cần nắm vững:
a. Nguyên tắc “Con người là trung tâm”
Quy định: Luật pháp Việt Nam hiện hành (và xu hướng 2025) chưa công nhận AI là tác giả. Tác giả phải là con người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm.
Hệ quả: Nếu bạn chỉ dùng Midjourney tạo ra một bức tranh và đi đăng ký bản quyền, Cục Bản quyền Tác giả sẽ từ chối nếu bạn không chứng minh được sự can thiệp của con người.
Điều kiện bảo hộ: Tác phẩm phải mang tính “nguyên gốc” (originality) do con người tạo ra. Sự sắp đặt, tuyển chọn, chỉnh sửa kết quả của AI mới là đối tượng được bảo hộ.
b. Vấn đề “Tác phẩm phái sinh” (Derivative Works)
Nếu bạn dùng AI để dịch thuật một cuốn sách hoặc tóm tắt một bài báo:
Bạn cần xin phép tác giả của tác phẩm gốc.
Bản dịch/tóm tắt do AI làm ra đó có thể được bảo hộ quyền tác giả nếu bạn (con người) đã biên tập lại (Post-editing).
c. Dữ liệu và Quyền nhân thân
- Việt Nam đang siết chặt việc sử dụng hình ảnh/giọng nói của người thật để tạo ra các sản phẩm “Deepfake” hoặc AI Avatar. Việc sử dụng AI để nhại giọng hoặc tạo hình ảnh người nổi tiếng để quảng cáo mà không xin phép là vi phạm nghiêm trọng cả Luật Dân sự và Luật SHTT.
3. Chiến lược Bảo hộ Thương hiệu trên Thương mại điện tử (E-commerce)
Tại Việt Nam, cuộc chiến trên Shopee, TikTok Shop, Lazada khốc liệt hơn nhiều so với cửa hàng truyền thống. Hàng giả có thể xuất hiện chỉ sau 1 đêm.
Chiến lược 3 lớp phòng thủ:
- Lớp 1: Xác lập quyền “Official” (Chính hãng)
- Đăng ký Shop Mall/Official Store: Các sàn (Shopee Mall, LazMall) yêu cầu giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu từ Cục SHTT. Khi lên được Mall, bạn mặc nhiên được sàn bảo vệ cao hơn 80% so với shop thường.
- Tên shop: Đăng ký tên shop trùng với tên nhãn hiệu để ngăn chặn kẻ khác đặt tên gây nhầm lẫn (Ví dụ: Tránh việc bạn là “Minh Lam Official” mà có shop khác đặt là “Minh Lam Store VN”).
- Lớp 2: Sử dụng công cụ IP Protection của Sàn
- Tất cả các sàn lớn đều có cổng bảo vệ quyền SHTT (IPR Portal).
- Hành động: Upload Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu lên cổng này trước khi có vi phạm. Khi phát hiện hàng nhái, bạn chỉ cần gửi link vi phạm (Takedown Request), sàn sẽ xử lý rất nhanh (thường trong 3-5 ngày) thay vì phải kiện tụng ra tòa.
- Lớp 3: “Bẫy” hình ảnh (Watermark & Metadata)
- Watermark thông minh: Đừng chỉ chèn logo ở góc (dễ bị cắt). Hãy chèn watermark mờ đè lên chi tiết quan trọng của sản phẩm.
- Bẫy kỹ thuật số: Trong các ảnh sản phẩm chính, hãy cố tình đưa vào các chi tiết nhận diện nhỏ (ví dụ: một mã số nhỏ xíu trên bao bì, một cách thắt dây giày đặc biệt). Khi đối thủ copy ảnh, họ sẽ copy luôn cả “bẫy” này, đây là bằng chứng thép để báo cáo vi phạm bản quyền hình ảnh.
“Hy vọng bài viết đã giúp các bạn nắm bắt bức tranh toàn cảnh về Sở hữu trí tuệ năm 2025 cùng các công cụ thực chiến để bảo vệ tài sản doanh nghiệp.
Disclaimer: Bài viết này là sự kết hợp giữa tư duy của con người và khả năng hỗ trợ dữ liệu của AI Gemini. Chúng tôi áp dụng AI hỗ trợ văn phong và thông tin, nhưng con người chịu trách nhiệm lựa chọn, kiểm chứng và tổng hợp thông tin, viết lại nội dung để quyết định các nội dung giá trị nhất để gửi đến bạn đọc.”
Phần 3: Bối cảnh xu hướng SHTT năm 2025