Bài 3: XU HƯỚNG TƯƠNG LAI 2026 - Bối cảnh Tài sản Sở hữu Trí tuệ Toàn cầu 2026
Chủ đề: Kỷ nguyên của “IP Động” và Sự hội tụ Số – Thực
Đến năm 2026, thế giới Sở hữu trí tuệ (SHTT) sẽ bước qua giai đoạn “làm quen” với công nghệ mới để tiến vào giai đoạn “tái định nghĩa”. Các cấu trúc pháp lý truyền thống (vốn được xây dựng cho thế giới vật lý tĩnh) đang chịu sức ép cực lớn để thích nghi với một thế giới số động.
Dựa trên sự tổng hợp các tín hiệu từ TỔ CHỨC SỞ HỮU TRÍ TUỆ THẾ GIỚI WIPO về tốc độ đăng ký sáng chế công nghệ cao, các thảo luận của INTA về thương hiệu phi truyền thống, và các án lệ từ EPO/USPTO, chúng tôi dự báo năm 2026 sẽ được định hình bởi 3 động lực chính: Trí tuệ nhân tạo (AI) là tác nhân đồng sáng tạo, Sự trỗi dậy của IP Xanh (Green IP), và Sự mờ nhạt ranh giới giữa tài sản thực và ảo (Phygital Assets).
1. SÁNG CHẾ XANH (GREEN PATENTS): Cuộc đua “Siêu Sáng tạo” và Chuẩn mực Xanh
Năm 2026, số lượng đơn sáng chế toàn cầu dự kiến sẽ tiếp tục phá kỷ lục (dựa trên đà tăng trưởng báo cáo bởi WIPO trong thập kỷ qua), nhưng bản chất của sáng chế sẽ thay đổi sâu sắc.
Xu hướng nổi bật 2026:
- Sự chấp nhận “AI-Assisted Inventions” (Sáng chế có AI hỗ trợ):
- Đến 2026, tranh cãi “AI có phải là nhà sáng chế không?” cơ bản đã lắng xuống (với câu trả lời chung là “Không” tại hầu hết các khu vực pháp lý lớn).
- Tuy nhiên, trọng tâm mới sẽ chuyển sang việc xác định lại “tính sáng tạo” (inventive step) và “đóng góp của con người”. Các cơ quan như USPTO và EPO sẽ ban hành các hướng dẫn thẩm định rất cụ thể, yêu cầu người nộp đơn phải minh bạch về phần việc mà AI thực hiện trong quá trình R&D. Sáng chế sinh ra từ các mô hình ngôn ngữ lớn hoặc mô phỏng AI sẽ bị soi xét kỹ hơn về khả năng thực hiện (enablement).
- Làn sóng “Green Patents” (Sáng chế Xanh) trở thành tiêu chuẩn:
- Phản hưởng các mục tiêu Net-Zero toàn cầu, các cơ quan SHTT sẽ không chỉ ưu tiên thẩm định nhanh (fast-track) các sáng chế xanh mà còn bắt đầu áp dụng các phân loại mới chuyên sâu hơn cho công nghệ khí hậu (Climate Tech).
- Chúng ta sẽ thấy sự gia tăng đột biến các sáng chế liên quan đến: Vật liệu pin thế hệ mới, công nghệ thu giữ carbon, và nông nghiệp chính xác (AI-driven agriculture).
- Sự hoàn thiện của Tòa án Sáng chế Thống nhất Châu Âu (UPC):
- Đến 2026, UPC đã đi vào hoạt động ổn định được vài năm. Điều này sẽ tạo ra một môi trường thực thi sáng chế cực kỳ mạnh mẽ và nhất quán tại Châu Âu. Các chiến lược “forum shopping” (chọn tòa án có lợi) sẽ giảm, thay vào đó là các vụ kiện chiến lược quy mô lớn mang tính định hình thị trường toàn cầu.
2. NHÃN HIỆU & LOGO (TRADEMARKS): Kỷ nguyên của Thương hiệu “Động” và Đa giác quan
Theo các quan sát từ INTA (Hiệp hội Nhãn hiệu Quốc tế), cách người tiêu dùng tương tác với thương hiệu đang thay đổi chóng mặt. Năm 2026, nhãn hiệu tĩnh trên bao bì không còn đủ sức cạnh tranh.
Xu hướng nổi bật 2026:
- Nhãn hiệu “Lỏng” và “Động” (Fluid & Motion Marks):
- Trong môi trường kỹ thuật số (màn hình gập, kính AR/VR), logo không còn đứng yên. Năm 2026 sẽ chứng kiến sự bùng nổ đăng ký các nhãn hiệu chuyển động (motion marks) và các biến thể logo (fluid marks) thay đổi tùy theo ngữ cảnh người dùng.
- Thách thức pháp lý: Các cơ quan SHTT sẽ phải chuẩn hóa việc nộp hồ sơ định dạng video/GIF và xác định phạm vi bảo hộ cho một logo “luôn thay đổi”.
- Nhãn hiệu Phi truyền thống (Non-traditional Marks) lên ngôi:
- Khi giao diện giọng nói (Voice UI) và không gian tính toán (Spatial Computing) phổ biến, nhãn hiệu âm thanh (sound marks) (ví dụ: âm thanh khởi động xe điện, âm thanh thông báo của AI) và thậm chí nhãn hiệu xúc giác (haptic marks) (rung động đặc trưng trên thiết bị đeo) sẽ trở thành tài sản cực kỳ giá trị.
- Siết chặt “Greenwashing” trong Nhãn hiệu:
- Các cơ quan SHTT (đặc biệt tại EU và Mỹ) sẽ cực kỳ khắt khe với các nhãn hiệu chứa các từ như “eco”, “bio”, “green” mà không có bằng chứng xác thực. Các quy định mới sẽ ngăn chặn việc sử dụng hệ thống nhãn hiệu để đánh lừa người tiêu dùng về tính bền vững của sản phẩm.
3. KIỂU DÁNG CÔNG NGHIỆP (INDUSTRIAL DESIGNS): Cầu nối “Phygital”
Ranh giới giữa sản phẩm vật lý và giao diện số đang bị xóa nhòa. Kiểu dáng công nghiệp năm 2026 phải bảo vệ được cả hai.
Xu hướng nổi bật 2026:
- Bảo hộ Giao diện người dùng đồ họa (GUI) và Icon động:
- Khi mọi thiết bị đều có màn hình cảm ứng hoặc giao diện AR, việc bảo hộ GUI trở nên tối quan trọng. Xu hướng 2026 là bảo hộ các thiết kế không chỉ ở trạng thái tĩnh mà còn ở trạng thái tương tác (ví dụ: cách một icon biến hình khi được chạm vào).
- Hệ thống La Hay (The Hague System) của WIPO sẽ tiếp tục đón nhận nhiều đơn đăng ký quốc tế cho các thiết kế thuần kỹ thuật số này.
- Thiết kế cho Hàng hóa Ảo (Virtual Goods):
- Mặc dù cơn sốt “Metaverse” ban đầu có thể đã hạ nhiệt, nhưng nền kinh tế hàng hóa ảo (trong game, trong các nền tảng xã hội thực tế ảo) vẫn phát triển mạnh.
- Năm 2026, việc đăng ký kiểu dáng cho một đôi giày thể thao sẽ mặc định bao gồm cả phiên bản vật lý và phiên bản “bản sao số” (digital twin) để sử dụng trong môi trường ảo, ngăn chặn vi phạm chéo giữa hai thế giới.
4. CÁC DẠNG TÀI SẢN MỚI VÀ THÁCH THỨC
Bên cạnh các loại hình truyền thống, năm 2026 sẽ đặt ra những câu hỏi cấp bách về các dạng tài sản chưa được định hình rõ ràng.
- Quyền đối với Dữ liệu (Data Rights):
- Trong kỷ nguyên AI, bộ dữ liệu (dataset) chất lượng cao để huấn luyện AI là vàng ròng. Tuy nhiên, bảo vệ nó bằng bản quyền hay bí mật kinh doanh vẫn còn nhiều kẽ hở.
- Dự báo: Năm 2026, có thể sẽ xuất hiện các mô hình pháp lý sui generis (đặc thù) mới để bảo vệ các tập dữ liệu lớn, hoặc sự mở rộng mạnh mẽ của luật chống cạnh tranh không lành mạnh để xử lý việc khai thác dữ liệu trái phép.
- Bảo vệ “Nhân dạng số” (Digital Persona):
- Với sự phát triển của AI deepfake và avatar siêu thực, quyền đối với hình ảnh, giọng nói và phong cách của một cá nhân (đặc biệt là người nổi tiếng) sẽ trở thành một loại “tài sản IP” được thương mại hóa và bảo vệ chặt chẽ hơn, vượt ra ngoài phạm vi quyền nhân thân truyền thống.
KẾT LUẬN DÀNH CHO DOANH NGHIỆP
Năm 2026, chiến lược SHTT không còn là việc thụ động “đăng ký để bảo vệ”. Nó là một cuộc chơi chủ động về quản trị danh mục tài sản động.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị:
- Tư duy tích hợp: Không tách rời chiến lược sáng chế vật lý với chiến lược dữ liệu và chiến lược thương hiệu số.
- Sẵn sàng cho sự minh bạch AI: Lưu trữ kỹ lưỡng hồ sơ R&D để chứng minh đóng góp của con người khi sử dụng AI.
- Đầu tư vào IP phi truyền thống: Bắt đầu suy nghĩ về âm thanh, chuyển động và giao diện như những tài sản cốt lõi của thương hiệu.
Lưu ý: Bài viết này là một dự báo dựa trên phân tích các xu hướng hiện tại và không cấu thành tư vấn pháp lý.
Chú ý: Bài viết có tham khảo tổng quan các nguồn dữ liệu sau nhưng không sử dụng cụ thể các bài viết mà chỉ phân tích dự trên các dữ liệu đã được công bố từ các cơ quan chuyên môn như WIPO, USPTO, INTA… và đã được đăng công khai trên các trang trên. Dữ liệu được phân tích và trải qua sự sáng tạo, phân tích tổng hợp của con nguòi có sự hỗ trợ ý kiến và chỉnh sửa văn phong từ AI GEMINI. Do vậy các dữ kiện của bài viết không phải sự tư vấn về pháp lý mà chỉ là bài tham khảo chủ quan có tính dự báo về xu hướng IP trên thế giới dựa vào dữ kiện khách quan.
- Tổ chức: USPTO (Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ), EPO (Cơ quan Sáng chế Châu Âu)
- Từ khóa tìm kiếm:
- USPTO guidance on AI-assisted inventions (Hướng dẫn của USPTO về sáng chế có AI hỗ trợ)
- EPO Guidelines for Examination AI inventions (Hướng dẫn thẩm định của EPO cho sáng chế AI)
- DABUS patent case decisions (Các phán quyết về vụ việc sáng chế DABUS – AI làm tác giả)
Về Nhãn hiệu Phi truyền thống và Thương hiệu Số:
- Tổ chức: INTA (Hiệp hội Nhãn hiệu Quốc tế), EUIPO (Cơ quan SHTT Liên minh Châu Âu)
- Từ khóa tìm kiếm:
- INTA report on non-traditional trademarks (Báo cáo INTA về nhãn hiệu phi truyền thống)
- trademarks in the metaverse legal challenges (Thách thức pháp lý về nhãn hiệu trong vũ trụ ảo)
- registering motion marks sound marks trends (Xu hướng đăng ký nhãn hiệu chuyển động, âm thanh)
Về Tòa án Sáng chế Thống nhất Châu Âu (UPC):
- Tổ chức: UPC (Unified Patent Court)
- Từ khóa tìm kiếm:
- Unified Patent Court impact on global patent strategy (Tác động của UPC đến chiến lược sáng chế toàn cầu)